Lỡ cả đời không rực rỡ thì sao?

Trong ngành công nghệ, tôi có nhiều dịp tiếp xúc với các buổi giới thiệu giải pháp, tech seminar hào nhoáng, nơi những hệ thống to lớn, công nghệ hiện đại, Tây Tàu đủ cả được phô diễn rực rỡ, ngôn từ bóng lộn. Thế nhưng, những khoảnh khắc ấy không mang lại cảm giác kỳ vĩ. Mà lần gần nhất tôi có cảm giác kinh ngạc về mặt công nghệ một đêm mất ngủ cách đây 6 tháng. Đêm đó, khi bị kẹt trong một vấn đề kỹ thuật, bế tắc quá tôi lôi bản vẽ kiến trúc cũ của "người anh" CTO từ file google drive ra đọc lại.

Đó là bản vẽ từ 3 năm trước, khi dự án vẫn còn là con số không. Sau hàng nghìn ngày xây dựng vận hành, cả trăm con người, cả chục team tham gia, tôi lặng người khi thấy mọi thứ dù phức tạp vẫn đang hiển lộ gần như đúng với khung mà "người anh" đã phác thảo (tuy chữ hơi xấu), kể cả những rắc rối tôi đang gặp hôm nay cũng đã nằm trong dự liệu. Khoảnh khắc ấy thật wonderful, nó khiến tôi nhìn lại tiến trình làm nghề của mình thông qua tuệ giác của Thầy Thích Nhất Hạnh trong cuốn Không sinh không diệt, đừng sợ hãi.

1. Hạt mận và gia tài tri thức kế thừa

Giải pháp kỹ thuật tôi đang thực thi không phải là một sự sáng tạo độc lập từ hư không. Nó là kết quả của sự kế thừa từ các mã nguồn mở (open source), các mẫu hình (patterns) đã được chuẩn hóa, từ việc đọc hàng trăm tech blog, tài liệu kỹ thuật (papers) hay đi hỏi han những người có kinh nghiệm. Thầy viết:

"Hãy nhìn cây mận. Trong mỗi trái mận trên cây có một cái hạt. Hạt đó chứa đựng cây mận và tất cả những thế hệ trước nó. Hạt mận chứa đựng hằng hà sa số cây mận. Trong hạt mận có sự hiểu biết thông minh là làm sao để trở thành một cây mận, làm sao để thành ra cành, lá, hoa và trái mận. Nó không thể tự mình làm như vậy được. Nó chỉ có thể làm được vậy khi nó đã tiếp nhận được kinh nghiệm và gia tài của bao thế hệ đi trước." (Trang 160)

Bản vẽ cũ kia cũng giống như hạt mận đó. Nó chứa đựng "sự hiểu biết thông minh" được đúc kết từ gia tài kinh nghiệm của những người đi trước. Khi tôi tìm thấy lời giải trong bản vẽ cũ, tôi hiểu mình đang tiếp nhận một dòng chảy tri thức bền bỉ. Tôi không tự mình làm ra giải pháp, tôi chỉ đang vận hành cái gia tài mà bao thế hệ kỹ sư đã gửi gắm vào đó.

2. Một điều kiện trong cánh đồng hướng dương

Làm việc trong một dự án lớn với sự phối hợp của rất nhiều team, tôi nhận diện rõ hơn vị trí khiêm nhường của mình. Một sản phẩm thành hình không phải do một cá nhân nào "sáng tạo" ra, mà là sự biểu hiện của rất nhiều yếu tố hội tụ. Thầy dạy rằng:

"Người nông dân gieo hạt hướng dương không sáng tạo ra hoa hướng dương. Nếu nhìn cho sâu, bạn sẽ thấy người đó chỉ là một trong các điều kiện làm cho hoa hướng dương hiển lộ. Đất là một điều kiện. Mưa là một điều kiện. Ánh nắng mặt trời là một điều kiện. Bạn không phải là người sáng tạo ra cây hướng dương. Bạn chỉ là một trong nhiều điều kiện. Các điều kiện kia cũng vậy. Tất cả đều quan trọng như nhau trong việc làm cây hướng dương biểu hiện ra." (Trang 104)

Có những giai đoạn dự án giống như cánh đồng hướng dương vào tháng 4, tháng 5, chỉ thấy bùn đất và đôi bàn tay phải không ngừng vun xới. Thầy từng nói đại ý rằng "Không có bùn thì không có sen". Những nỗ lực xử lý logic lỗi mỗi ngày chính là công việc trong bùn lầy. Nếu không có sự tận tụy thầm lặng đó của hàng chục con người, đóa hoa giải pháp cuối cùng sẽ không thể biểu hiện. Tôi chỉ là một trong nhiều điều kiện đó, bền bỉ vun xới cho đến khi đủ nắng để hoa nở.

3. Cây nến và sự chuyển hóa di sản

Hạt giống tốt, vun trồng chăm sóc cẩn thận nhưng nhỡ gặp bão Yagi hay gặp sâu bệnh mà chưa có thuốc và dự án vẫn fail thì sao. Vòng đời một dự án đôi khi bị thổi tắt bởi những ngọn gió khách quan từ thị trường, kinh doanh, nhân lực. Tuy nhiên, dự án không "chết" đi theo một đường thẳng thời gian như ta lầm tưởng. Thầy dạy:

"Bạn có thể nghĩ là ngọn nến chỉ ngắn lại. Bạn có thể nghĩ ngọn nến sẽ chết. Thực ra ngọn lửa của nến đi theo nhiều hướng khác nhau. Nó tỏa ánh sáng ra khắp chung quanh: Đông, Tây, Nam, Bắc, đủ hướng hết. Nếu bạn có một dụng cụ khoa học tinh vi, bạn có thể đo được sức nóng và ánh sáng mà ngọn nến đã gửi vào vũ trụ. Ngọn nến cũng đi vào trong bạn bằng hình ảnh, ánh sáng và hơi nóng." (Trang 142)

Dự án có thể dừng, nhưng kiến thức tích lũy và cái trục tư duy của cả team không mất đi. Chúng tỏa đi vào tâm thức đồng nghiệp, trở thành nhiệt lượng cho những dự án sau. Khi hiểu được bản chất "Không sinh không diệt", tôi không còn thấy sợ hãi hay tiếc nuối khi dự án không đạt được hào quang rực rỡ. Di sản thực sự là sức nóng và ánh sáng mà chúng tôi đã kịp gửi vào nhau trong quá trình làm việc.

4. An trú trong bài toán: "Nhất hồi cử trước, nhất hồi tân"

Sau cùng, sự thảnh thơi của một người làm kỹ thuật nằm ở khả năng an trú ngay trong chính các bài toán công nghệ. Trong kinh Phật có bài kệ:

"Hươu nai nương đồng quê

Chim chóc nương trời mây

Sự vật nương phân biệt mà biểu hiện

Các bậc chân nhân nương vào Niết bàn để sống thảnh thơi."

Nếu chim nương vào trời mây, kỹ sư chúng ta hãy nương vào việc giải quyết những thách thức kỹ thuật để tìm thấy sự tự tại. Sự tự tại ấy giúp ta giữ lòng khiêm tốn khi thành công và tỉnh táo khi thất bại. Đúng như tinh thần "Nhất hồi cử trước, nhất hồi tân" của Phật hoàng Trần Nhân Tông – mỗi lần đọc lại một kiến trúc cũ hay đối mặt với bài toán mới, hãy giữ sự khiêm tốn, tỉnh táo và niềm vui như lần đầu tiên tiếp xúc.

Lỡ cả đời này không có dự án rực rỡ thì sao? Có lẽ cũng không quan trọng, miễn là ta vẫn thấy niềm vui "mới tinh" trong từng dòng code và biết ơn những điều kiện đã cho phép mình góp mặt vào dòng chảy công nghệ này.